Οικογένεια, σχολείο και κοινωνικά ελλείμματα δείχνει ως κύριους παράγοντες έρευνα της ΚΕΔΕ και του ΙΤΑ
της Βαρβάρας Ζούκα
Δεν φταίνε οι κακές παρέες για τα φαινόμενα νεανικής παραβατικότητας, τα οποία φαίνεται να ακολουθούν μια αυξητική πορεία που ανησυχεί, όπως προκύπτει από έρευνα που διενεργήθηκε με πρωτοβουλία της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ) και του Ινστιτούτου Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΙΤΑ).
Σύμφωνα με την έρευνα, η παραβατικότητα των νέων δεν γεννιέται στο περιθώριο, αλλά στην καρδιά της κοινωνίας, μέσα σε οικογένειες αποδυναμωμένες και σχολεία σε κρίση.
Αύξηση με ορόσημο την περίοδο του covid
Σύμφωνα με στοιχεία της Ελληνικής Αστυνομίας αλλά και με δεδομένα από την Εθνική Στρατηγική για την Πρόληψη της Βίας και την Αντιμετώπιση της Παραβατικότητας Ανηλίκων, τα οποία ενσωματώνονται στην έρευνα της ΚΕΔΕ και του ΙΤΑ, προκύπτει μια αυξητική τάση στο σύνολο των αδικημάτων που αφορούν φαινόμενα παραβατικότητας των ανηλίκων με ορόσημο την περίοδο του covid.
Τα αδικήματα κατά της ιδιοκτησίας και κατά της σωματικής ακεραιότητας αυξήθηκαν ιδιαίτερα το 2023 και το 2024, ενώ αυξητική πορεία καταγράφεται και σε ό,τι αφορά τα σοβαρά περιστατικά σωματικής βίας. Την ανησυχία επιτείνει το γεγονός ότι το ηλικιακό όριο εμπλοκής με την παραβατικότητα μειώνεται.
Από τις παραδοσιακές μορφές στη βία του διαδικτύου
Στο πρώτο στάδιο της έρευνας της ΚΕΔΕ και του ΙΤΑ διενεργήθηκε ποιοτική έρευνα με τη διεξαγωγή συνεντεύξεων με ανθρώπους που έρχονται καθημερινά σε επαφή με το φαινόμενο, όπως είναι οι εκπαιδευτικοί, οι ψυχολόγοι και οι κοινωνικοί λειτουργοί, καθώς και με στελέχη της τοπικής αυτοδιοίκησης.
Η ποιοτική έρευνα ανέδειξε ότι η νεανική παραβατικότητα εκδηλώνεται τόσο με παραδοσιακές μορφές όσο και σε νεότερα φαινόμενα, που έχουν να κάνουν με την τεχνολογία, το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Στην κορυφή των νέων μορφών νεανικής παραβατικότητας βρίσκεται η διαδικτυακή παρενόχληση, την οποία αρκετοί περιέγραψαν ως «ένα πεδίο παραβατικότητας που ξεφεύγει από τον έλεγχο των γονέων και των εκπαιδευτικών». Ανέφεραν, μάλιστα, ότι εκδηλώνεται με διάφορες μορφές, από τη διάδοση προσωπικών πληροφοριών και την ηθική παρενόχληση μέχρι τη βιντεοσκόπηση ξυλοδαρμών και την ανάρτησή τους σε πλατφόρμες ή και τη στοχοποίηση ανθρώπων μέσω κοινωνικών δικτύων.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, «η εικόνα που αναδύεται είναι ότι η νεανική παραβατικότητα δεν περιορίζεται πλέον σε πράξεις φυσικής ή υλικής βλάβης, αλλά τείνει να μετατοπίζεται σε πιο άυλες, ψυχολογικές και ψηφιακές εκφάνσεις, οι οποίες, όπως καταδεικνύουν κυρίως οι νέοι, είναι εξίσου επιβαρυντικές και δύσκολα ελέγξιμες με τα παραδοσιακά εργαλεία πρόληψης και καταστολής».
Ούτε παραστράτημα ούτε κρίση της εφηβείας
Όπως προκύπτει από την ποιοτική έρευνα, την οποία διεξήγαγε η ομάδα των επιστημόνων για λογαριασμό της ΚΕΔΕ και του ΙΤΑ, τα φαινόμενα παραβατικότητας δεν αποδίδονται σε μεμονωμένα ατομικά χαρακτηριστικά ή σε κακές παρέες, αλλά σε ένα σύστημα κοινωνικών ελλειμμάτων, στην κορυφή του οποίου βρίσκεται η οικογένεια.
Ειδικότερα, ως σοβαρή πηγή προβλημάτων, που οδηγούν στην εμφάνιση συμπεριφορών επιθετικότητας, περιφρόνησης των κανόνων ή συναισθηματικής αστάθειας, αναφέρονται η απουσία των γονέων, η συναισθηματική αδιαφορία, η έλλειψη γονικής εποπτείας, η διάρρηξη των οικογενειακών δεσμών ή και η βία στο σπίτι.
Κρίσιμος είναι ο ρόλος που αναγνωρίζεται και στο σχολείο, με τα άτομα που συμμετείχαν στην έρευνα μέσω προσωπικής συνέντευξης να αναφέρονται σε «κρίση του σχολείου» και σε «αδυναμία του εκπαιδευτικού συστήματος να ανταποκριθεί στις πραγματικές ανάγκες των μαθητών».
Ο παράγοντας οικογένειας
Καθοριστικός ως προς τον κίνδυνο ένας νέος να οδηγηθεί στην παραβατικότητα και στη βία αναδεικνύεται ο παράγοντας οικογένεια και στο πλαίσιο δύο ποσοτικών ερευνών που διενεργήθηκαν για τις ανάγκες της μελέτης της ΚΕΔΕ και του ΙΤΑ. Η πρώτη ποσοτική έρευνα, που αφορά τον γενικό πληθυσμό, διενεργήθηκε σε δείγμα 1.400 ατόμων ηλικίας άνω των 17 ετών, ενώ η δεύτερη, που αφορά αποκλειστικά τους νέους, διενεργήθηκε σε δείγμα 600 ατόμων ηλικίας 16 έως 24 ετών.
Στον γενικό πληθυσμό ως σημαντικότεροι παράγοντες κινδύνου για την εκδήλωση νεανικής παραβατικότητας αναδείχθηκαν:
1. Η έλλειψη επικοινωνίας και επίβλεψης στο οικογενειακό περιβάλλον (64,9% πολύ, 23,4% αρκετά).
2. Η κοινωνική αποστασιοποίηση και οι εθισμοί -ίντερνετ, βιντεοπαιχνίδια, ναρκωτικά (61,3% πολύ, 23,1% αρκετά).
3. Τα βίαια πρότυπα από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα βιοντεοπαιχνίδια (61,1% πολύ, 19,2% αρκετά).
4. Η αξιακή κρίση στην κοινωνία -ατομικισμός, ανταγωνισμός, κανονικοποίηση της βίας ως αποδεκτής συμπεριφοράς (56,1% πολύ, 26% αρκετά)
5. Η κρίση του σχολείου και η υποβάθμιση της εκπαιδευτικής διαδικασίας (44,1% πολύ, 29,2% αρκετά).
Ως τον νούμερο ένα παράγοντα κινδύνου υποδεικνύουν την έλλειψη επικοινωνίας και επίβλεψης στο οικογενειακό περιβάλλον και οι νέοι ηλικίας από 16 – 24 ετών. Τρίτος κρισιμότερος παράγοντας, σύμφωνα με τα αποτέλεσμα της έρευνας για τη συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα, μετά την κρίση αξιών, είναι η οικονομική κρίση και τα οικονομικά προβλήματα που πιέζουν τις οικογένειες (σε ποσοστό 35% απάντησαν πολύ και σε ποσοστό 34,8% αρκετά).
Οι μορφές της βίας
Στη συντριπτική πλειονότητά τους (95,3% απάντησαν ναι ή μάλλον ναι) οι πολίτες θεωρούν ότι η νεανική παραβατικότητα αυξάνεται σε σχέση με το παρελθόν. Στον γενικό πληθυσμό οι ερωτώμενοι συνδέουν τη νεανική παραβατικότητα κυρίως με σωματική κακοποίηση και ξυλοδαρμό (96,9%), μπούλινγκ (95,7%), αδικήματα κατά της ιδιοκτησίας, ληστείες και κλοπές (93%), σεξουαλική παρενόχληση μέσω διαδικτύου (91,8%), φθορές ξένης ιδιοκτησίας και βανδαλισμούς (91,7%), λεκτική βία – κακοποίηση (91,7%), χουλιγκανισμό (89,9%), διαδικτυακή βία (89,5%), σύσταση συμμορίας (88,9%) και χρήση ναρκωτικών (85,6%).
Παρόμοια, αν ελαφρώς πιο μετριοπαθής, είναι η εικόνα που εξάγεται και σε ό,τι αφορά τους νέους ηλικίας 16 – 24 ετών, που σε ποσοστό 90,6% επίσης θεωρούν ότι η νεανική παραβατικότητα έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια.
Σύμφωνα, πάντως, με τους ερευνητές «οι αντιλήψεις για τη νεανική παραβατικότητα φαίνεται να διαμορφώνονται περισσότερο από την κυρίαρχη δημόσια συζήτηση και λιγότερο από βιωματικές εμπειρίες, εύρημα που ενισχύει την άποψη ότι οι κοινωνικές αναπαραστάσεις της παραβατικότητας επηρεάζονται έντονα από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης».
Η διαπίστωση αυτή στηρίζεται στο γεγονός ότι παρά τη βεβαιότητα που εκφράζεται περί αύξησης της νεανικής παραβατικότητας, η πλειοψηφία των ερωτηθέντων (69,2% στον γενικό πληθυσμό και 50,7% στους νέους) δήλωσε ότι δεν έχει προσωπική επαφή με τέτοια περιστατικά.
Στην ερώτηση αναφορικά με το είδος του περιστατικού για το οποίο είχαν προσωπική αντίληψη, οι συμμετέχοντες από τον γενικό πληθυσμό ανέφεραν κυρίως τη λεκτική βία και κακοποίηση (48,7%), το έντονο μπούλινγκ (46,8%) και τη σωματική κακοποίηση – ξυλοδαρμό (40,2%). Ανάλογες απαντήσεις έδωσα και οι νέοι ηλικίας 16 – 24 ετών, οι οποίοι ανέφεραν ακόμη περιστατικά χρήσης ναρκωτικών ουσιών.
Δράση σε πέντε άξονες
Σημαντικό θεωρούν οι πολίτες τον ρόλο που μπορεί να αναλάβει η τοπική αυτοδιοίκηση για την αντιμετώπιση των φαινομένων νεανικής παραβατικότητας. Σε ποσοστό 78,4% οι συμμετέχοντες στην έρευνα από τον γενικό πληθυσμό απάντησαν ναι ή μάλλον ναι στο ερώτημα αν οι δήμοι μπορούν να συμβάλουν στον περιορισμό αυτών των φαινομένων. Θετική στην αντίστοιχη ερώτηση, σε ποσοστό 77,2%, ήταν και η άποψη μεταξύ των νέων ηλικίας 16 – 24 ετών.
Σε ό,τι αφορά τα προτεινόμενα μέτρα οι πολίτες από τον γενικό πληθυσμό εστίασαν στην ψυχοκοινωνική στήριξη και στην ενίσχυση του δικτύου ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών (47,6%), στη διενέργεια ενημερωτικών δράσεων μαθητών, γονέων και εκπαιδευτικών (45,5%), στη συμβουλευτική γονέων (43,6%) και στη συνεργασία με την αστυνομία (41,3%). Αντίστοιχα, οι νέοι ηλικίας 16 – 24 ετών προκρίνουν σε ποσοστό 46,3% τις ενημερωτικές δράσεις.
Η έρευνα προτείνει πέντε πυλώνες δράσης για την αυτοδιοίκηση:
1. Διασύνδεση – ενίσχυση επικοινωνίας θεσμών και φορέων (χαρτογράφηση αναγκών, ανάπτυξη τοπικών δικτύων πρόληψης, συνεργασία με υπουργεία, ενίσχυση των τοπικών δικτύων).
2. Ενημέρωση – Συμβουλευτική – Στήριξη – Επιμόρφωση (δράσεις εκπαίδευσης γονέων, παιδιών και εκπαιδευτικών, καμπάνιες ενημέρωσης, συμβουλευτικά κέντρα με έμφαση στην πρόληψη του σχολικού και διαδικτυακού εκφοβισμού).
3. Κοινοτική δράση (κέντρα νεότητας, πολιτικά και αθλητικά προγράμματα, κοινότητες νέων, street art και διαγωνισμοί καινοτομίας, κοινές δράσεις δήμων και σχολείων στον δημόσιο χώρο).
4. Διαβουλευτική δημοκρατία (συμβούλια νέων, συμμετοχικές συνελεύσεις, προϋπολογισμός νέων, ομάδες διαμεσολάβησης, ώστε οι νέοι να αποκτήσουν ενεργό ρόλο στη λήψη αποφάσεων).
5. Κοινωνική προστασία (δομές φιλοξενίας ανηλίκων, εκπαίδευση, κατάρτιση, απασχόληση, δράσεις υποστήριξης νοικοκυρών που αντιμετωπίζουν υλική αποστέρηση ή ζητήματα κοινωνικής ένταξης των μελών τους κ.ά).
Στο συνέδριο της ΚΕΔΕ
Η έρευνα, με τον τίτλο «Νεανική Παραβατικότητα – Η Στρατηγική της Αυτοδιοίκησης για την Πρόληψη και Αντιμετώπισή της» και επιστημονικά υπεύθυνους τον αναπληρωτή καθηγητή του Τμήματος Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπιστημίου Χριστόφορο Σκαμνάκη και τη νομικό και επίκουρη καθηγήτρια του Τμήματος Κοινωνικής Πολιτικής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης Μαργαρίτα Γασπαρινάτου, παρουσιάστηκε στο πλαίσιο του ετήσιου τακτικού συνεδρίου της ΚΕΔΕ, που διεξήχθη στην Αλεξανδρούπολη.
Την εκδήλωση χαιρέτισε η υπουργός Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού Σοφία Ζαχαράκη, η οποία τόνισε τον κομβικό ρόλο της εκπαίδευσης, της συνεργασίας και της πρόληψης στην προσπάθεια στήριξης της νέας γενιάς και ενίσχυσης της κοινωνικής συνοχής.
Ο πρόεδρος της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας, δήμαρχος Αμπελοκήπων – Μενεμένης Λάζαρος Κυρίζογλου, επεσήμανε ότι η τοπική αυτοδιοίκηση αποτελεί βασικό πυλώνα κοινωνικής συνοχής και ασφάλειας, με ουσιαστικό ρόλο στην πρόληψη των κοινωνικών φαινομένων που αφορούν τη νεολαία.
Από την πλευρά του, ο πρόεδρος του Ινστιτούτου Τοπικής Αυτοδιοίκησης, δήμαρχος Παπάγου – Χολαργού Ηλίας Αποστολόπουλος, ανέδειξε τη σημασία της επιστημονικής γνώσης και της συνεργασίας για τη χάραξη αποτελεσματικών πολιτικών πρόληψης.
Κεντρικός εισηγητής ήταν ο Μιχάλης Καραμαλάκης, πρόεδρος της Επιτροπής Εγκληματικότητας και Παραβατικότητας Νέων της ΚΕΔΕ και δημοτικός σύμβουλος Ηρακλείου, ο οποίος παρουσίασε τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι τοπικές κοινωνίες και τη σημασία της πρόληψης μέσα από στοχευμένες τοπικές δράσεις.
Τα ευρήματα της μελέτης παρουσίασε η εγκληματολόγος Έλενα Συρμαλή, επιστημονική συνεργάτιδα της GPO, ενώ στη στρατηγική προσέγγιση αναφέρθηκε ο αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπιστημίου Χριστόφορος Σκαμνάκης.
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα “Πολιτική”, 15-11-2025)
