Ανοίγει ο διάλογος για τη συνταγματική αναθεώρηση στον χώρο της αυτοδιοίκησης
της Βαρβάρας Ζούκα
Ανοίγει κι επισήμως την επόμενη εβδομάδα ο διάλογος για τη συνταγματική αναθεώρηση στον χώρο της αυτοδιοίκησης, με τους αιρετούς να επιδιώκουν να βάλουν στο τραπέζι ένα ευρύ πακέτο θεσμικών αλλαγών και διεκδικήσεων, που εκτιμούν ότι θα οδηγήσει σε ουσιαστική αναβάθμιση του ρόλου των δήμων και των περιφερειών.
Κόκκινη γραμμή για τα συλλογικά όργανα της αυτοδιοίκησης αποτελεί η ρητή ένταξη στις αναθεωρητέες διατάξεις των άρθρων 101 και 102 του Συντάγματος, ώστε να ανοίξει ο δρόμος για βαθύτερη αποκέντρωση αρμοδιοτήτων και ενίσχυση της οικονομικής και διοικητικής αυτοτέλειας των ΟΤΑ.
Στο επίκεντρο του διαλόγου αναμένεται να βρεθούν προτάσεις που, εφόσον προχωρήσουν, μπορούν να αλλάξουν ριζικά τον χάρτη της αυτοδιοίκησης, από τη δυνατότητα επιβολής τοπικών φόρων μέχρι την κατοχύρωση δικαιώματος νομοθετικής πρωτοβουλίας από τους ΟΤΑ για ζητήματα που αφορούν άμεσα τους δήμους και τις περιφέρειες.
Το μεγάλο αγκάθι, όμως, όπως όλα δείχνουν, παραμένει το θέμα της μητροπολιτικής λειτουργίας των μεγάλων αστικών συγκροτημάτων, το οποίο δεν αντιμετωπίστηκε ούτε στο πλαίσιο του νέου αυτοδιοικητικού κώδικα, που αναμένεται να ψηφιστεί από τη Βουλή μέσα στον Ιούνιο.
Τέλος οι αρμοδιότητες χωρίς πόρους
Η πιο σκληρή και διαχρονική σύγκρουση μεταξύ αυτοδιοίκησης και κεντρικού κράτους αφορά το ζήτημα των πόρων. Δήμαρχοι και περιφερειάρχες διαμαρτύρονται σε υψηλούς τόνους πως επί χρόνια το κράτος μεταφέρει αρμοδιότητες χωρίς την αντίστοιχη χρηματοδότηση, χωρίς προσωπικό και χωρίς διοικητική υποστήριξη.
Στην κορυφή της ατζέντας για την Κεντρική Ένωση Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ) βρίσκεται το αίτημα να αλλάξει ρητά η διατύπωση του άρθρου 102 του Συντάγματος, ώστε να προβλέπεται όχι απλώς «μεταφορά πόρων», αλλά πλήρης διασφάλιση όλων των αναγκαίων οικονομικών και ανθρώπινων πόρων καθώς και όλων των τεχνικών μέσων, του εξοπλισμού και των ψηφιακών εργαλείων που απαιτούνται για την άσκηση κάθε νέας αρμοδιότητας που μεταφέρεται στους ΟΤΑ.
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρουν οι δήμαρχοι την περίπτωση των πολεοδομιών, που λειτουργούσαν στις 53 παλιές νομαρχίες και μεταβιβάστηκαν με τον νόμο του «Καλλικράτη» στους 325 δήμους, χωρίς να υπάρξει η αντίστοιχη στελέχωση των δημοτικών υπηρεσιών.
Οι 4+1 αδιαπραγμάτευτες διεκδικήσεις
Πέραν της κομβικής διεκδίκησης για το ζήτημα των πόρων και των αρμοδιοτήτων, η ΚΕΔΕ, αποδεχόμενη σχετική πρόταση του προέδρου της, δημάρχου Αμπελοκήπων – Μενεμένης Λάζαρου Κυρίζογλου, έχει καταλήξει και σε επιπλέον τέσσερις προτάσεις, από τις οποίες φαίνεται αποφασισμένη να μην κάνει ούτε βήμα πίσω. Οι προτάσεις αυτές συνοψίζονται στα εξής:
1. Στην ενίσχυση της οικονομικής και διοικητικής αυτοτέλειας των ΟΤΑ και της συμμετοχής τους στον σχεδιασμό και την υλοποίηση δημόσιων πολιτικών και επενδύσεων.
2. Στη θεσμική κατοχύρωση της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης και της συνεργασίας των επιπέδων διοίκησης για την αποτελεσματικότερη παροχή υπηρεσιών στους πολίτες.
3. Στη δυνατότητα των ΟΤΑ να διαμορφώνουν τις διοικητικές τους δομές σύμφωνα με τις τοπικές ανάγκες και να συμμετέχουν ενεργά στη χάραξη πολιτικών για την ανάπτυξη, την κοινωνική συνοχή και την ανθεκτικότητα των τοπικών κοινωνιών.
4. Στην ενίσχυση της συμμετοχής των πολιτών και των τοπικών φορέων στη λήψη αποφάσεων, με σύγχρονα εργαλεία διακυβέρνησης και διαφάνειας.
Κυρίαρχο ρόλο στις προσλήψεις
«Αυτό που ζητάμε δεν είναι τίποτε παραπάνω από το αυτεξούσιο που δικαιούμαστε», αναφέρει χαρακτηριστικά ο δήμαρχος Κορδελιού – Ευόσμου και αντιπρόεδρος της Περιφερειακής Ένωσης Δήμων (ΠΕΔ) Κεντρικής Μακεδονίας Λευτέρης Αλεξανδρίδης.
Ο ίδιος θέτει στο επίκεντρο της συζήτησης για τη συνταγματική αναθεώρηση την ανάγκη οι δήμοι να αποκτήσουν ουσιαστικό έλεγχο στις προσλήψεις και στη διαχείριση των οικονομικών τους πόρων. «Είναι αδιανόητο οι προσλήψεις στους δήμους να καθορίζονται από το κεντρικό κράτος. Εφόσον ένας δήμος έχει τη δυνατότητα να το στηρίξει οικονομικά, θα πρέπει να έχει και τη δυνατότητα να κάνει προσλήψεις. Δεν μπορεί να αποφασίζουν άλλοι για τις ανάγκες στελέχωσης ενός δήμου», αναφέρει χαρακτηριστικά ο κ. Αλεξανδρίδης.
Όπως τονίζει, κάθε δήμος θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα να καθορίζει τις προτεραιότητές του, ανάλογα με τις ανάγκες των πολιτών. «Ένας δήμος θα πρέπει να μπορεί να αποφασίζει, για παράδειγμα, ότι μια χρονιά δεν θα δώσει δύο εκατομμύρια ευρώ σε ένα έργο, αλλά θα διαθέσει αυτά τα χρήματα για προσωπικό, ώστε να προσφέρει μια άλλη παροχή που τη θεωρεί αναγκαία προς τους δημότες του. Εμείς δεν είμαστε κερδοσκοπική εταιρεία. Είμαστε εδώ, για να εξυπηρετούμε τους δημότες μας», είναι το μήνυμα που στέλνει ο δήμαρχος Κορδελιού – Ευόσμου.
Δυνατότητα επιβολής τοπικών φόρων
Σε κομβικό ζήτημα στο πλαίσιο του διαλόγου για τη συνταγματική αναθεώρηση αναμένεται να εξελιχθεί η δυνατότητα επιβολής τοπικών φόρων από τους ΟΤΑ. Η δημοσιονομική αποκέντρωση για τη διασφάλιση τοπικών φόρων, το ύψος των οποίων θα ορίζεται από τους ΟΤΑ, είναι μεταξύ των προτάσεων που έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς από την αυτοδιοίκηση.
Παράλληλα, αίτημα πρώτης γραμμής για τους ΟΤΑ είναι οι φορολογικοί πόροι που τους αναλογούν να αποδίδονται και να κατανέμονται κατά τρόπο αυτόματο, ώστε να αποκλείεται η ανάμιξη των υπουργείων στη διαδικασία. Και αυτό γιατί έχουν παρατηρηθεί όλα αυτά τα χρόνια σημαντικές καθυστερήσεις στην απόδοση προβλεπόμενων πόρων προς τους ΟΤΑ, με αποτέλεσμα πολλοί δήμοι να βρίσκονται στα όρια οικονομικής ασφυξίας.
Η δυνατότητα επιβολής τοπικών ή ειδικών φόρων με αποφάσεις των αρμόδιων οργάνων των ΟΤΑ είναι μεταξύ των προτάσεων που φαίνεται να επεξεργάζεται η κυβέρνηση. Στις προτάσεις που κατατέθηκαν στα μέλη της κοινοβουλευτικής ομάδας της Νέας Δημοκρατίας περιλαμβάνονται ακόμη νέες προβλέψεις για την κατάρτιση των δημοτικών προϋπολογισμών αλλά και αλλαγές στο πλαίσιο επιβολής πειθαρχικών ποινών στα αιρετά όργανα των ΟΤΑ.
Συγκεκριμένα, προβλέπεται ότι «οι προϋπολογισμοί των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης καταρτίζονται μετά από επαρκή δημόσια διαβούλευση με τους κατοίκους των οικείων περιοχών και οφείλουν να διασφαλίζουν τη δημοσιονομική ισορροπία», ενώ σε ό,τι αφορά τις πειθαρχικές ποινές της αργίας και της έκπτωσης στους αιρετούς υπογραμμίζεται ότι «επιβάλλονται με απόφαση του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου».
Μεγάλο αγκάθι η μητροπολιτική διοίκηση
Η μητροπολιτική διοίκηση αναδεικνύεται σε ένα από τα πλέον σύνθετα και ανοιχτά ζητήματα της συζήτησης για τη διοικητική αναδιάρθρωση της χώρας. Παρ’ ότι η ανάγκη ύπαρξης μητροπολιτικών λειτουργιών, ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά συγκροτήματα της Θεσσαλονίκης και της Αττικής, αναγνωρίζεται σχεδόν από το σύνολο των εμπλεκόμενων φορέων, η διαφωνία παραμένει ως προς το ποιος βαθμός αυτοδιοίκησης θα πρέπει να τις ασκεί. Δήμαρχοι και περιφερειάρχες εξακολουθούν να κινούνται σε διαφορετικές κατευθύνσεις, διεκδικώντας καθένας για τον βαθμό αυτοδιοίκησης τον οποίο υπηρετεί τον κεντρικό ρόλο ως προς τη διαχείριση υπερτοπικών αρμοδιοτήτων.
Παρά το γεγονός ότι η συζήτηση για τη μητροπολιτικότητα διαρκεί εδώ και δεκαετίες, το ζήτημα δεν αντιμετωπίστηκε ούτε στο πλαίσιο του νέου ενιαίου κώδικα αυτοδιοίκησης, ο οποίος βρίσκεται πλέον στην τελική ευθεία πριν από την κατάθεσή του στη Βουλή. Την ίδια στιγμή, παραμένει ανοιχτό το κατά πόσον θα υπάρξει τελικά σχετική πρόβλεψη και στο πλαίσιο της συνταγματικής αναθεώρησης.
Στις προτάσεις που κατατέθηκαν στην κοινοβουλευτική ομάδα της Νέας Δημοκρατίας περιλαμβάνεται η διατύπωση ότι οι βαθμοί αυτοδιοίκησης «είναι έως δύο», στοιχείο που σύμφωνα με αρκετές εκτιμήσεις δυσκολεύει θεσμικά την προοπτική συγκρότησης ενός διακριτού μητροπολιτικού επιπέδου διοίκησης. Αυτό ήταν, άλλωστε, και ένα από τα βασικά επιχειρήματα που επικαλέστηκε η ηγεσία του υπουργείου Εσωτερικών, όταν αποφάσισε να μην εντάξει τη μητροπολιτική διοίκηση στον νέο αυτοδιοικητικό κώδικα, εκφράζοντας τη θέση ότι μια τέτοια ρύθμιση θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αποτελεί έναν τρίτο βαθμό αυτοδιοίκησης, με αποτέλεσμα να προσκρούει στην πρόβλεψη του Συντάγματος για τους δύο βαθμούς.
Παράλληλα, η πρόταση που είχε κατατεθεί από την πλευρά των δημάρχων για σύσταση συνδέσμου ΟΤΑ με μητροπολιτικές αρμοδιότητες δεν έγινε αποδεκτή, καθώς κρίθηκε ότι θα προσέθετε ακόμη έναν κρίκο στο ήδη σύνθετο γραφειοκρατικό σχήμα, χωρίς να διασφαλίζει ουσιαστική επιτάχυνση στη λήψη αποφάσεων και στον συντονισμό πολιτικών.
Η Κεντρική Ένωση Δήμων Ελλάδας, πάντως, αναμένεται να επαναφέρει το θέμα στο πλαίσιο της συζήτησης για τη συνταγματική αναθεώρηση, ζητώντας τη θεσμοθέτηση μηχανισμών διοίκησης διαδημοτικών και υπερτοπικών αρμοδιοτήτων στις μητροπολιτικές περιοχές, με σαφή αναφορά στον πρώτο βαθμό αυτοδιοίκησης.
Η ασύμμετρη αποκέντρωση
Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει και η συζήτηση γύρω από τη λεγόμενη ασύμμετρη αποκέντρωση, που ανοίγει εν όψει του διαλόγου για τη συνταγματική αναθεώρηση. Η βασική λογική της προσέγγισης αυτής είναι ότι δεν διαθέτουν όλοι οι δήμοι τις ίδιες διοικητικές δυνατότητες, τις ίδιες επιχειρησιακές αντοχές ή το ίδιο εύρος αναγκών.
Στο πλαίσιο αυτό εξετάζεται το ενδεχόμενο να προταθεί μεγαλύτεροι δήμοι ή δήμοι που αποτελούν πρωτεύουσες περιφερειακών ενοτήτων να αποκτήσουν ενισχυμένες αρμοδιότητες υπερτοπικού χαρακτήρα, αναλαμβάνοντας ευθύνες για ευρύτερες γεωγραφικές ζώνες.
Παρουσία Λιβάνιου, Βενιζέλου και Παυλόπουλου
Η ΚΕΔΕ ανοίγει τον διάλογο για τη συνταγματική αναθεώρηση την Τρίτη 26 Μαΐου με μια ημερίδα που έχει ιδιαίτερο πολιτικό βάρος, καθώς στο βήμα θα βρεθούν μεταξύ άλλων ο υπουργός Εσωτερικών Θοδωρής Λιβάνιος, αλλά και κορυφαίοι συνταγματολόγοι, όπως ο Ευάγγελος Βενιζέλος και ο Προκόπης Παυλόπουλος, αλλά και ο Ευριπίδης Στυλιανίδης, ο Παναγιώτης Δουδωνής και ο Σπύρος Βλαχόπουλος.
Τις εργασίες της ημερίδας θα κηρύξει ο πρόεδρος της Βουλής Νικήτας Κακλαμάνης, ενώ τις κεντρικές θέσεις της αυτοδιοίκησης θα παρουσιάσουν ο πρόεδρος της ΚΕΔΕ Λάζαρος Κυρίζογλου και ο πρόεδρος της Ένωσης Περιφερειών Ελλάδας (ΕΝΠΕ), περιφερειάρχης Νοτίου Αιγαίου Γιώργος Χατζημάρκος.
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα “Πολιτική”, 23-5-2026)
